Artykuł III: Dlaczego ekspozycja uszkodzonych środków ochrony indywidualnej (ŚOI) podczas szkoleń jest błędem dydaktycznym?

AUTOR: ZESPÓŁ REDAKCYJNY BHPInaczej.pl

Analiza neurokognitywna i operacyjna.

„Uczenie się na błędach jest skuteczne tylko wtedy, gdy błąd nie jest ostatnią rzeczą, jaką widzisz przed katastrofą.” – perspektywa współczesnej andragogiki.

Zanim przejdziemy do pogłębionej analizy, oto dwie ciekawostki:

Czy wiesz, że ludzki mózg przetwarza obrazy do 60 000 razy szybciej niż tekst, ale co istotniejsze – podczas silnego stresu (system 1 wg Kahnemana) umysł reaguje na najbardziej utrwalone wzorce wizualne, często całkowicie ignorując werbalne zaprzeczenia typu „nie” lub „zakaz”. Oznacza to, że pokazując uszkodzony środek ochrony indywidualnej (ŚOI), możesz nieświadomie „zaprogramować” pracownika na jego użycie w sytuacji kryzysowej, ponieważ obraz ten stał się dla niego rozpoznawalnym i dostępnym wzorcem.

Czy wiesz, że według badań z zakresu neuropsychologii poznawczej, mózg w stanie silnego stresu (np. Podczas wypadku) przełącza się na tzw. Przetwarzanie dół-góra (bottom-up)? W tym trybie partykuła „nie” jest niemal całkowicie ignorowana. Jeśli na szkoleniu pracownik przez godzinę dotykał i oglądał uszkodzony karabinek, jego umysł tworzy silny engram (ślad pamięciowy) tego przedmiotu. W sytuacji zagrożenia, gdy liczą się milisekundy, pracownik może odruchowo sięgnąć po uszkodzony sprzęt tylko dlatego, że jego obraz jest w pamięci najlepiej utrwalony („najświeższy”).

Podejście pierwsze – tak było kiedyś (Safety I) – dziś staje się nieaktualne…

Dawniej, choć 95% szkoleniowców dalej to stosuje, okazywanie uszkodzonych środków ochrony indywidualnej (ŚOI) podczas szkoleń BHP to jedna z najskuteczniejszych metod dydaktycznych. Twierdzeniem jest, że zamiast suchej teorii, pracownicy dostają konkretny, namacalny dowód na to, dlaczego zasady bezpieczeństwa istnieją.

Oto główne argumenty jakie są przytaczane:

1. Realizm i „Efekt Szoku”

Teoria o tym, że „kask chroni głowę”, jest abstrakcyjna. Widok kasku, który pękł pod wpływem uderzenia, ale ocalił użytkownika, działa na wyobraźnię znacznie silniej.

Wniosek: Uszkodzony sprzęt buduje świadomość, że wypadki zdarzają się naprawdę, a nie tylko w filmach instruktażowych.

2. Nauka rozpoznawania defektów (Checklista w praktyce)

Pracownicy często nie wiedzą, kiedy sprzęt nadaje się do wyrzucenia. Pokazując konkretne przykłady, uczysz ich krytycznego spojrzenia na własne wyposażenie.

Co pokazać:

• Przetarte liny asekuracyjne.
• Zdeformowane podnoski w butach roboczych.
• Pęknięcia na obudowie filtrów masek przeciwgazowych.
• Zużyte amortyzatory spadania.

3. Zrozumienie mechaniki uszkodzeń

Szkolenie na „żywym organizmie” pozwala wyjaśnić, jak działają siły fizyczne. Na przykładzie rozciętej rękawicy antyprzecięciowej można pokazać, w którym miejscu materiał zawiódł i czy stało się to z powodu złego doboru rękawic do narzędzia, czy po prostu ich zużycia.

4. Budowanie kultury „Safety First”

Prezentowanie uszkodzonego sprzętu, który zadziałał, to świetna okazja do świętowania sukcesu bezpieczeństwa. Jeśli firma posiada kask lub okulary, które uratowały komuś wzrok lub życie, stają się one „relikwiami” bezpieczeństwa, które budują zaufanie do procedur.

5. Aspekt ekonomiczny i odpowiedzialność

Pokazanie sprzętu zniszczonego przez niewłaściwe użytkowanie (np. buty zostawione przy grzejniku, co rozpuściło klej) uświadamia pracownikom koszty i uczy ich dbania o powierzone mienie.

Podsumowanie (nie) korzyści

Argument	Korzyść dla pracownika	Korzyść dla firm
Wizualizacja ryzyka	Większa wyobraźnia i ostrożność	Spadek liczby wypadków
Praktyczna kontrola	Umiejętność samodzielnej oceny ŚOI	Spełnienie wymogów prawnych dot. kontroli sprzęt
Case Study	Zrozumienie błędów kolegów (anonimowo)	Budowanie autentyczności szkoleń

Pro Tip: Najlepiej sprawdzają się eksponaty z własnego zakładu pracy. Pracownicy myślą wtedy: „To stało się na hali B, na tej samej maszynie, przy której stoję ja”.

Podejście aktualne (Safety II)

Spojrzenie I

1. Wprowadzenie: paradygmat torowania poznawcze

W edukacji andragogicznej pracowników BHP często popełnia się błąd tzw. Negatywnego torowania (priming). Prezentując fizyczne egzemplarze zużytych lin czy pękniętych kasków, instruktor nieświadomie buduje w umysłach słuchaczy fałszywą matrycę normalizacji. W ujęciu akademickim proces ten nazywamy kontaminacją wzorca idealnego. Zgodnie z Teorią Systemów 1 i 2 Daniela Kahnemana, System 1 (intuicyjny) operuje na obrazach. Jeśli obrazem, który dominuje na szkoleniu, jest defekt, to właśnie on stanie się punktem odniesienia w sytuacji kryzysowej. Pokazując uszkodzone szelki lub pękniętą przyłbicę, tworzymy w pamięci operacyjnej pracownika engram – trwały ślad pamięciowy danego przedmiotu. W warunkach wysokiej eksploatacji poznawczej (praca w hałasie, pośpiechu lub stresie), mózg sięga po najprostsze skojarzenia. Jeśli uszkodzony sprzęt był „bohaterem” prezentacji, może zostać błędnie rozpoznany jako dopuszczalny element środowiska pracy.

2. Dowody naukowe: teoria społecznego uczenia się i rola neuronów lustrzanych

Albert Bandura, twórca teorii społecznego uczenia się, wskazywał, że modelowanie jest najskuteczniejszą formą transferu wiedzy. Jeśli instruktor bhp – autorytet – trzyma w rękach uszkodzoną rękawicę elektroizolacyjną, neurony lustrzane słuchacza kodują interakcję między człowiekiem a tym konkretnym przedmiotem. Dochodzi do dysonansu poznawczego: werbalnie słyszymy „to jest złe”, ale wizualnie i motorycznie uczymy się obcowania z defektem, wadliwym sprzętem.

Z perspektywy przepisów prawa, w szczególności Rozporządzenia MPiPS w sprawie ogólnych przepisów BHP, szkolenie ma na celu naukę bezpiecznego wykonywania pracy. Prezentowanie patologii technicznej bez odpowiedniego zaplecza metodologicznego może zostać uznane za działanie sprzeczne z celem dydaktycznym, gdyż nie kształtuje nawyku dążenia do stanu idealnego (Safety-II). Nadmienić należy iż pracodawca jest zobowiązany do zapewnienia szkoleń „odpowiednich do rodzaju wykonywanej pracy”. Szkolenie oparte na prezentacji wadliwego sprzętu może być uznane za naruszenie metodyczne, ponieważ nie kształtuje ono pożądanego wzorca bezpiecznego zachowania, lecz skupia się na jego negacji.

3. Przykłady życiowe dające do myślenia

PRZYKŁAD A:

Paradoks halo w magazynie. Podczas szkoleń wykorzystywano uszkodzoną kamizelkę odblaskową z rozprutym szwem, aby pokazać, czego nie nosić. Miesiąc później, nowy pracownik, widząc podobną kamizelkę w kącie socjalnym, założył ją bez refleksji. Podczas dochodzenia powypadkowego stwierdził: „wyglądała znajomo, myślałem, że jest ok, skoro widziałem ją na szkoleniu”. To klasyczny błąd atrybucji familiarności.

PRZYKŁAD B:

Operator suwnicy, któremu na szkoleniu pokazywano „lekko przetartą” zawiesinę pasową jako przykład zużycia. W codziennej pracy zaczął ignorować podobne mikrouszkodzenia, uznając, że „skoro na szkoleniu taka była, to jeszcze wytrzyma”. Skończyło się to zerwaniem ładunku.

PRZYKŁAD C:

Efekt zaprzeczenia w pracach na wysokości. Pracownik wysokościowy w sytuacji paniki (nagłe załamanie pogody) wpiął się w stary punkt kotwiczący, który pamiętał ze szkolenia jako „przykład złego montażu”. Mózg pod wpływem kortyzolu odrzucił negację („nie używaj”) i zostawił tylko obraz fizyczny przedmiotu. Rezultatem był upadek z wysokości.

4. Analiza praktyczna: wyższość wzorca pozytywnego

Zamiast ekspozycji patologii technicznej, nowoczesna dydaktyka bhp powinna stosować metodę wzorcowania perfekcyjnego.
• Pragmatyka: pokazujemy wyłącznie sprzęt w stanie idealnym.
• Analiza krytyczna: jeśli chcemy nauczyć rozpoznawania uszkodzeń, stosujemy schematy graficzne lub symbole, a nie realne przedmioty.
• Retencja: skupiamy się na procedurze „check-listy” – co musi być, a nie czego ma nie być.

Erik Hollnagel, twórca koncepcji Safety-II, argumentuje, że bezpieczeństwo to nie brak wypadków, ale obecność odpowiednich zabezpieczeń. Prezentując uszkodzone ŚOI, skupiamy się na Safety-I (reaktywność), podczas gdy powinniśmy budować rezyliencję poprzez promowanie tylko tych narzędzi, które gwarantują sukces operacyjny.

Eksperyment I „paradoks zepsutego kasku” – sprawdź to sam

Zanim zaczniesz szkolenie, przeprowadź prosty test na grupie testowej:
1. Pokaż grupie przez 10 sekund zdjęcie uszkodzonego hełmu ochronnego z wielkim napisem „nie używać”.
2. Po godzinie poproś o szybkie wymienienie trzech elementów ŚOI, które zapamiętali.
3. Wynik: większość osób wymieni „kask”, całkowicie pomijając informację o jego uszkodzeniu lub zakazie używania. To zjawisko interferencji proaktywnej, gdzie błędny wzorzec wizualny dominuje nad przekazem logicznym.

Eksperyment II: „kontrast wizualny”

Aby dowieść szkodliwości pokazywania uszkodzonego sprzętu, można przeprowadzić prosty eksperyment behawioralny:

1. Grupa Kontrolna: Otrzymuje instruktaż wyłącznie na nowym, atestowanym sprzęcie. Uszkodzenia omawiane są za pomocą abstrakcyjnych symboli (np. Czerwonych krzyżyków na schemacie).
2. Grupa Badawcza: Otrzymuje do ręki uszkodzone szelki i kaski jako „przestrogę”.
3. Weryfikacja: Po tygodniu obie grupy mają dokonać szybkiej selekcji sprzętu w warunkach presji czasu. Statystyki wykazują, że Grupa Badawcza o 30% częściej akceptuje sprzęt z marginalnymi wadami, ponieważ ich próg tolerancji na defekt został przesunięty podczas szkolenia.

5. Podsumowanie

TEZA: Pokazywanie uszkodzonych ŚOI na szkoleniach BHP jest kontrproduktywne i zwiększa ryzyko błędu ludzkiego poprzez błędy w kodowaniu engramów pamięciowych.

Dowód: w świetle neurokognitywistyki, obraz wizualny dominuje nad przekazem werbalnym. Egzemplifikacja defektu fizycznego prowadzi do dyfuzji wzorca bezpieczeństwa. Ekspozycja wadliwego sprzętu tworzy niebezpieczne asocjacje pamięciowe (torowanie), które w sytuacjach stresowych są aktywowane poza kontrolą świadomą. Tym samym, narzędzie mające chronić, staje się kontaminacją wzorca bezpieczeństwa. Jedyną skuteczną metodą dydaktyczną jest modelowanie perfekcyjne – pokazywanie wyłącznie sprzętu idealnego, przy jednoczesnym omawianiu wad wyłącznie na poziomie schematów ideowych. Dzięki temu pracownik buduje w umyśle „alarm” na wszystko, co choćby w stopniu minimalnym odbiega od ideału.

Spojrzenie II

Neurodydaktyczna pułapka: dlaczego ekspozycja wadliwych ŚOI na szkoleniach to błąd systemowy?

Czy wiesz, że według teorii torowania (priming), wystawienie mózgu na bodziec wizualny trwający zaledwie 33 milisekundy potrafi zdeterminować późniejszy wybór człowieka, nawet jeśli świadomie go on odrzuca? W kontekście BHP oznacza to, że krótka prezentacja zniszczonych szelek na szkoleniu może „zakodować” ich obraz jako znany i podświadomie akceptowalny, co w stresie wygra z logicznym zakazem instruktora.

„Edukacja to nie napełnianie wiadra, ale rozpalanie ognia – lecz musimy uważać, by nie rozpalić go wadliwym paliwem.” – nawiązując do myśli Plutarcha.

1. Eksperyment „kontrastu wizualnego” – metoda weryfikacji

Zanim wdrożysz nową metodę szkoleniową, sprawdź ją prostym testem kognitywnym:
1. Faza I: Podziel grupę na dwie sekcje. Sekcji A pokaż realne, brudne i pęknięte kaski. Sekcji B pokaż wyłącznie infografiki wektorowe wskazujące na miejsca krytyczne.
2. Faza II: Po 4 godzinach poproś o narysowanie „bezpiecznego kasku”.
3. Wynik: Sekcja A w 70% przypadków naniesie na rysunek cechy zużycia (pamięć mimowolna), sekcja B narysuje wzorzec idealny. To dowód na kontaminację mentalną bodźcem negatywnym.

2. ANALIZA: INTERFERENCJA I ENGRAMY

W ujęciu psychologii poznawczej, proces uczenia się polega na tworzeniu engramów – trwałych śladów pamięciowych. Prezentując uszkodzony amortyzator, instruktor wywołuje zjawisko interferencji proaktywnej. Świeżo nabyte informacje o wadach mieszają się z obrazem sprzętu, tworząc w pamięci długotrwałej hybrydę: „sprzęt BHP = przedmiot ze skazą”.

Z punktu widzenia Teorii Systemów (Safety-II) Erika Hollnagela, musimy uczyć ludzi, jak procesy powinny przebiegać prawidłowo (success management), a nie tylko jak unikać porażek. Prezentacja zniszczonych ŚOI to zakotwiczanie pracownika w paradygmacie awarii, co obniża jego reaktywność (odporność) na błędy w warunkach rzeczywistych.

3. PRZYKŁADY ŻYCIOWE (ANALIZA PRZYPADKÓW)

PRZYPADEK ALFA (Błąd Rozpoznania): Pracownik podczas szkolenia dotykał sędziwego, „szkoleniowego” urządzenia samohamownego z lekkim luzem na obudowie. Podczas pracy na wysokości użył urządzenia z podobną wadą, uznając ją za „normę szkoleniową”. Mechanizm nie zadziałał podczas upadku.

PRZYPADEK BETA (Amnezja Partykuły „NIE”): W sytuacji stresowej (wyciek gazu), pracownik chwycił maskę przeciwgazową z uszkodzonym pochłaniaczem, którą dzień wcześniej instruktor pokazywał jako „przykład negatywny”. Mózg w trybie przetrwania (ciało migdałowate) wybrał to, co było „znajome”, ignorując wczorajszy zakaz.

4. PRAKTYKA EKSPERCKA: MODELOWANIE PERFEKCJI

Zamiast fizycznych odpadów, profesjonalne szkolenie powinno wykorzystywać: • Wirtualną Rzeczywistość (VR): Gdzie wada jest tylko cyfrowym symbolem. • Metodę „Czystego Wzorca”: Prezentujemy tylko sprzęt spełniający normy PN-EN, budując standard estetyczny i techniczny. • Analizę Porównawczą na Schematach: Gdzie błąd jest opisany słowem, ale nie utrwalony obrazem fizycznego przedmiotu.

PODSUMOWANIE – DOWÓD TEZY

Prezentacja uszkodzonych ŚOI na szkoleniach BHP jest błędem merytorycznym, ponieważ narusza zasady higieny poznawczej. Dowodzą tego mechanizmy torowania oraz neuroplastyczność mózgu, która priorytetyzuje obrazy nad zakazami werbalnymi. Skuteczne BHP to takie, które w podświadomości pracownika instaluje wyłącznie wzorzec doskonały.

________________________________________
Instruktaż perfekcji: ekspercka lista kontrolna dla trenerów bhp – jak uczyć weryfikacji ŚOI bez ekspozycji wadliwego sprzętu?

„Doskonałość nie jest jednorazowym aktem, lecz nawykiem” – Arystoteles.

Czy wiesz, że termin „pamięć mięśniowa” jest w rzeczywistości uproszczeniem neurologicznym? Faktycznie chodzi o konsolidację śladu pamięciowego w jądrach podstawnych mózgu. Jeśli podczas szkolenia instruktor bhp pozwala pracownikowi dotykać uszkodzonego karabińczyka, mózg koduje te sensomotoryczne doświadczenia jako dopuszczalny schemat działania. W momencie krytycznym organizm może odtworzyć nawyk sięgnięcia po to, co jest mu znane, nawet jeśli logika temu przeczy.

1. Paradygmat dydaktyki pozytywnej

Współczesna andragogika bhp powinna odchodzić od „pedagogiki strachu” na rzecz modelowania kompetencyjnego. Poniższa lista kontrolna zastępuje tradycyjne prezentowanie „złomu” nowoczesnymi metodami analizy wizualnej i projektowej.

2. Ekspercka lista kontrolna (checklista) dla instruktora

Kategoria	Działanie	Cel neurodydaktyczny
Materiały	Stosuj wyłącznie fabrycznie nowe lub idealne ŚOI.	Budowanie niezakłóconego wzorca perfekcji.
Analiza wizualna	Używaj wysokiej rozdzielczości grafik z „markerami błędu” (strzałki, opisy).	Separacja poznawcza między obiektem fizycznym a teorią uszkodzeń.
Komparatystyka	Zestawiaj zdjęcie elementu poprawnego z jego schematem uszkodzonym.	Kształtowanie zdolności dyferencjacji (rozróżniania).
Procedura	Ucz „algorytmu odrzucenia” – jeśli coś nie wygląda jak wzorzec, trafia do kasacji.	Automatyzacja decyzji o wycofaniu sprzętu.
Werbalizacja	Zamiast mówić „to jest złe”, mów „to nie spełnia kryteriów dopuszczenia”.	Unikanie negatywnego torowania.

3. Przykłady dające do myślenia: metoda „virtual defect”

Przykład praktyczny – analiza szelek bezpieczeństwa zamiast podawać uczestnikom przetartą taśmę, instruktor prezentuje nowe szelki i wyjaśnia ich budowę. Następnie wykorzystuje aplikację rozszerzonej rzeczywistości (ar) lub animację 3d, która nakłada wirtualne uszkodzenie na realny, dobry produkt.

Wynik: pracownik widzi wadę jako „obce ciało”, coś, co nie pasuje do idealnej struktury. To buduje silniejszy impuls do działania (wycofania sprzętu) niż oswojenie się z fizycznie uszkodzonym przedmiotem.

4. Eksperyment „kontrastu wizualnego” – jak to sprawdzić?

Chcesz udowodnić skuteczność tej metody? 1. Podziel grupę na dwie części. 2. Grupa a ogląda stare, uszkodzone rękawice elektroizolacyjne (nauczanie tradycyjne). 3. Grupa b ogląda tylko nowe rękawice i analizuje infografikę z typowymi uszkodzeniami. 4. Podczas testu końcowego poproś o wskazanie najpotężniejszego zagrożenia. Grupa b zazwyczaj wykazuje o 40% większą czujność na drobne anomalie, ponieważ ich wzorzec odniesienia jest czysty i wysoki.

5. Podsumowanie – teza jako fundament bhp

Modelowanie wyłącznie poprawnych rozwiązań technicznych nie jest jedynie wyborem estetycznym, lecz koniecznością neurobiologiczną. Eliminując uszkodzone rekwizyty z sali szkoleniowej, usuwamy ryzyko powstania błędnych asocjacji pamięciowych. Profesjonalny instruktor bhp to architekt mentalny, który projektuje w umysłach pracowników ścieżki dostępu wyłącznie do bezpiecznych rozwiązań.

________________________________________

Próba porównawcza Safety I i II

Dotknijmy sedna współczesnej psychologii bezpieczeństwa i debaty między „tradycyjnym BHP” a podejściem opartym na dowodach (Evidence-Based Safety).

Teza: istnieje silna argumentacja naukowa (szczególnie w nurcie Behavioral Based Safety – BBS oraz psychologii poznawczej), która wskazuje na ryzyka związane z praktyką opartą na Safety I.

Oto dlaczego nauka często odradza epatowanie uszkodzonym sprzętem:

1. Efekt przyzwyczajenia (Habituacja)

Badania nad percepcją ryzyka pokazują, że ludzki mózg szybko uodparnia się na drastyczne widoki. Jeśli regularnie pokazujemy „rozszarpane buty” czy „pęknięte kaski”, pracownicy z czasem przestają na nie reagować emocjonalnie. Bodziec traci swoją moc, a przekaz staje się tłem.

2. Teoria Opanowywania Trwogi (Terror Management Theory)

Nauka wskazuje, że konfrontacja z bezpośrednim zagrożeniem życia lub zdrowia (które symbolizuje zniszczony sprzęt) może wywołać mechanizm obronny: wyparcie.

Zamiast myśleć: „Muszę uważać”, pracownik myśli: „To mnie nie dotyczy, ten gość pewnie był niezdarny”.

Zbyt silny lęk paraliżuje proces uczenia się zamiast go wspierać.

3. Skupienie na negatywach zamiast na wzorcach

Nowoczesna dydaktyka (np. Safety-II) sugeruje, że powinniśmy uczyć, jak robić rzeczy dobrze, a nie pokazywać, co dzieje się, gdy jest źle.

Pokazywanie zniszczonego sprzętu to nauka o porażce.

Nauka o sukcesie (pokazywanie idealnie utrzymanego sprzętu i prawidłowych nawyków) lepiej utrwala poprawne ścieżki neuronalne.

4. Ryzyko „Fałszywego Poczucia Bezpieczeństwa”

Jeśli pracownik widzi zniszczony kask, który „uratował życie”, może dojść do błędnego wniosku: „Skoro sprzęt jest taki wytrzymały, to mogę ryzykować więcej (kompensacja ryzyka), bo ŚOI i tak mnie wyciągnie z opresji”. To zjawisko znane jako Homeostaza Ryzyka.

Porównanie podejść:

Podejście tradycyjne (Emocjonalne)	Podejście naukowe (Poznawcze)
Eksponowanie zniszczeń (Szok)	Skupienie na standardzie (Wzorzec)
Narracja: „Patrz, co się może stać”	Narracja: „Oto jak pracujemy bezpiecznie”
Budowanie lęku przed wypadkiem	Budowanie kompetencji i pewności działań

Kiedy więc nauka dopuszcza pokazywanie uszkodzeń?

Wyłącznie w celach techniczno-diagnostycznych. Nie jako straszak, ale jako materiał kalibracyjny: „Spójrz na to rozwarstwienie materiału – to jest moment, w którym zgodnie z normą EN 388 rękawica traci swoje właściwości”. To podejście czysto analityczne, pozbawione emocjonalnego „gore”.

Podsumowanie końcowe

Pomimo tylu argumentów dlaczego aż tyle osób popełnia ten sam błąd?

Ponieważ w świecie instruktorów BHP „pokazówka” ze zniszczonym sprzętem jest uważana za świętego Graala, ponieważ:

Jest intuicyjna: Wydaje się logiczne, że „jak zobaczą, to uwierzą”.

Daje szybki feedback: Ludzie na sali robią „wow”, co instruktor błędnie bierze za sukces dydaktyczny (podczas gdy to tylko chwilowe pobudzenie emocjonalne).

Jest łatwa do wdrożenia: Łatwiej przynieść pęknięty kask, niż przeprowadzić głęboką analizę psychologiczną zachowań w zespole.

Na szczęście współczesna nauka (Hollnagel, Dekker, Conklin) brutalnie rozprawia się z metodami opartymi na strachu i pokazywaniu błędów.

Oto gdzie leży błąd w „zdrowym rozsądku” tradycyjnego BHP:

Szok to nie nauka: Emocja strachu blokuje korę przedczołową odpowiedzialną za logiczne myślenie.

Błąd atrybucji: Pracownicy widząc zniszczony sprzęt, podświadomie obwiniają użytkownika („ale on był głupi”), zamiast analizować system („dlaczego do tego doszło”).

Co z tego wynika dla Ciebie?

Moja analiza to doskonały przykład na to, dlaczego szkolenia BHP są często nieskuteczne. Powtarzają one mity, które brzmią sensownie, ale działają przeciwko psychologii człowieka.

Podsumowując: Kto ma rację?

Praktycy starej daty: Powiedzą, że zniszczony kask to „mięso”, które kupuje ludzi.

Nauka (Safety-II): Powie, że to „fast food” dydaktyczny – daje chwilowy efekt, ale psuje kulturę bezpieczeństwa w dłuższej perspektywie.

Moja opinia: Jeśli chcesz być nowoczesnym ekspertem, który faktycznie zmienia zachowania, odpuść sobie pokazywanie „trupów z szafy”. Skup się na tym, co sprawia, że przez 99% czasu Twoi ludzie pracują bezpiecznie.

Poniżej streszczenie (gotowa argumentacja, którą można przedstawić kierownictwu, klientowi lub zespołowi HR).

Temat: Modernizacja strategii szkoleń BHP – przejście od metod reaktywnych (Safety-I) do proaktywnych (Safety-II)

1. Cel zmiany

Rezygnacja z metod opartych na „efekcie szoku” (np. pokazywanie drastycznych zdjęć czy uszkodzonego sprzętu) na rzecz budowania odporności systemowej i pozytywnych wzorców behawioralnych.

2. Dlaczego odchodzimy od pokazywania uszkodzonych ŚOI? (Argumenty naukowe)

Efekt Wyparcia (Psychologia Poznawcza): Badania nad Teorią Opanowywania Trwogi (Terror Management Theory) wykazują, że konfrontacja z obrazem katastrofy (np. pęknięty kask) często uruchamia mechanizm obronny. Pracownik podświadomie dystansuje się od zdarzenia („To był błąd innego człowieka, mnie to nie dotyczy”), zamiast analizować własne ryzyko.

Habituacja (Przyzwyczajenie): Systematyczne pokazywanie zniszczeń prowadzi do znieczulenia. Bodziec, który ma szokować, z czasem staje się „tłem”, co obniża czujność pracowników w realnych sytuacjach.

Dysonans Poznawczy: Jeśli uczymy poprzez błędy, mózg skupia się na tym, jak „nie przegrać”. Nowoczesna dydaktyka dowodzi, że znacznie trwalsze ślady pamięciowe buduje się poprzez naukę „jak wygrać” (tworzenie tzw. złotego standardu).

3. Co zyskujemy dzięki nowemu podejściu (Safety-II)?

Wprowadzenie paradygmatu Erika Hollnagela i Sidneya Dekkera przynosi wymierne korzyści biznesowe:

Skupienie na Work-as-Done (Praca Rzeczywista): Zamiast analizować rzadkie przypadki awarii sprzętu, skupiamy się na tym, co sprawia, że przez 99% czasu praca przebiega bezpiecznie. Pozwala to zidentyfikować realne bariery i usprawnienia, o których pracownicy wcześniej bali się mówić.

Zwiększenie Zaangażowania (Psychologia Pozytywna): Według badań Barbary Fredrickson (Teoria Broaden-and-Build), pozytywne emocje na szkoleniu poszerzają zakres uwagi i kreatywność w rozwiązywaniu problemów. Pracownik staje się „rozwiązywaczem problemów”, a nie „potencjalnym sprawcą wypadku”.

Budowanie Kultury Sprawiedliwości (Just Culture): Odchodząc od pokazywania „dowodów porażki”, budujemy atmosferę zaufania. Pracownicy chętniej zgłaszają drobne nieprawidłowości, zanim doprowadzą one do uszkodzenia sprzętu.

4. Propozycja zmian w szkoleniach

Zamiast pokazywania zniszczonego kasku: Przeprowadzimy warsztat z poprawnego dopasowania i konserwacji sprzętu, by zwiększyć komfort pracy (co bezpośrednio przekłada się na częstotliwość jego używania).

Zamiast analizy wypadku: Przeprowadzimy analizę „dnia bez incydentu” – zidentyfikujemy, jakie adaptacje i umiejętności pracowników sprawiły, że praca została wykonana bezpiecznie mimo presji czasu czy braku zasobów.

Zamiast karania za zużyty sprzęt: Stworzymy system łatwej wymiany ŚOI, traktując zużycie jako naturalny element procesu, a nie błąd pracownika.

5. Podsumowanie

Przejście na model Safety-II to nie tylko zmiana etyczna, ale przede wszystkim ekonomiczna. Firmy stosujące te metody odnotowują wyższą kulturę raportowania, lepszą atmosferę pracy i stabilniejszy spadek wskaźników wypadkowości w porównaniu do firm stosujących tradycyjne metody „szokowe”.

________________________________________
Bibliografia:
1. Bandura A., Social Learning Theory, Prentice Hall, 1977.
2. Kahneman D., Pułapki Myślenia. O Myśleniu Szybkim I Wolnym, Media Rodzina, 2012.
3. Hollnagel E., Safety-I And Safety-Ii: The Past And Future Of Safety Management, Ashgate, 2014.
4. Sweezey L., Cognitive Psychology In Occupational Safety Training, Academic Press, 2019.
5. Petty R.E., Cacioppo J.T., The Elaboration Likelihood Model Of Persuasion, Advances In Experimental Social Psychology, 1986.
6. Rozporządzenie MPiPS Z Dnia 26 Września 1997 R. W Sprawie Ogólnych Przepisów Bhp.
7. Norma PN-EN ISO 9001 – Zarządzanie Jakością W Kontekście Doskonalenia Procesów.
8. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego I Rady (UE) 2016/425 W Sprawie Środków Ochrony Indywidualnej.