Artykuł IV: Hałas i wibracje – cisi złodzieje zdrowia. Jak chronić pracowników, gdy stopery to za mało?

Autor: Zespół Redakcyjny BHPInaczej.pl

________________________________________

I. Hałas i wibracje: Anatomia powolnej degradacji

„Nic nie jest tak męczące dla umysłu jak hałas, który nie ma sensu, oraz drgania, których nie można kontrolować.” — Seneca (parafraza myśli o harmonii otoczenia)

W polskim przemyśle hałas jest najczęściej występującym czynnikiem szkodliwym. Według danych statystycznych, tysiące pracowników rocznie przechodzi na renty z powodu zawodowego uszkodzenia słuchu. Jednak hałas to nie tylko problem uszu – to obciążenie dla całego układu nerwowego, krwionośnego i pokarmowego. Podobnie wibracje, które działając podstępnie, niszczą stawy i naczynia krwionośne.

________________________________________

1. Fizyka hałasu: Logarytmiczna pułapka

Podstawowym problemem w zrozumieniu hałasu jest to, że ludzkie ucho nie odbiera go liniowo. Skala decybelowa (dB) jest skalą logarytmiczną.

Równanie poziomu natężenia dźwięku:

L = 10log₁₀ (I/I₀)

Gdzie:

• L to poziom natężenia dźwięku w decybelach dB
• I to natężenie badanego dźwięku
• I₀ to natężenie odniesienia, czyli najniższy próg słyszalności dla człowieka, który wynosi około 10^-12 W/m²

2.Pułapka matematyczna w praktyce:

Jeśli masz jedną maszynę generującą 85dB i postawisz obok drugą taką samą, to poziom hałasu nie wyniesie 170dB, lecz 88dB.

Ważne: Zwiększenie poziomu o zaledwie 3dB oznacza podwojenie energii akustycznej uderzającej w bębenek ucha.

Dlatego różnica między 82dB a 85dB (progiem działania) jest krytyczna dla zdrowia.

________________________________________

II. Fizjologia zniszczenia: Dlaczego słuch nie odrasta?

Wewnątrz ucha środkowego znajdują się komórki rzęsate (rzęski). Hałas o wysokim natężeniu działa na nie jak huragan na zboże.

TTS (Temporary Threshold Shift): Chwilowe ogłuszenie po koncercie lub zmianie w hucie. Rzęski są „przygniecione”, ale po ciszy wstają.

PTS (Permanent Threshold Shift): Gdy hałas trwa zbyt długo lub jest zbyt silny, rzęski zostają złamane. Martwe komórki rzęsate są zastępowane przez blizny, które nie przewodzą dźwięku.

Kluczowy objaw: Pracownik mówi: „Przyzwyczaiłem się do hałasu, już mi tak nie przeszkadza”.

Prawda medyczna: On nie przyzwyczaił się do hałasu. On zaczął tracić słuch. To pierwszy etap kalectwa.

________________________________________

III. Wibracje: „Białe palce” i zniszczone kręgosłupy

Wibracje dzielimy na dwa rodzaje, z których każdy niszczy organizm w inny sposób:

1. Wibracje miejscowe (Hand-Arm Vibration – HAV)

Przenoszone przez ręce (szlifierki, młoty pneumatyczne, piły spalinowe).

Zagrożenie: Zespół wibracyjny (choroba białych palców). Dochodzi do skurczu naczyń krwionośnych i uszkodzenia nerwów. Palce stają się białe, drętwieją, a w fazie zaawansowanej dochodzi do martwicy.

2. Wibracje ogólne (Whole-Body Vibration – WBV)

Przenoszone przez stopy lub pośladki (operatorzy koparek, wózków widłowych, kierowcy ciężarówek).

Zagrożenie: Zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa, wypadanie dysków, zaburzenia pracy narządów wewnętrznych (żołądek, nerki) z powodu rezonansu mechanicznego.

________________________________________

IV. Hierarchia środków ochronnych: Dlaczego stopery to ostateczność?

Wielu pracodawców zaczyna od kupna stoperów. To błąd systemowy. Zgodnie z Dyrektywą 2003/10/WE, kolejność działań musi być następująca:

1. Eliminacja u źródła (Engineering Controls)

Wymiana starych kół zębatych na polimerowe (ciszej).

Zastosowanie tłumików na wylotach sprężonego powietrza.

Zastąpienie kucia tłoczeniem.

Wibroizolacja: Posadowienie maszyny na matach antywibracyjnych.

2. Środki organizacyjne

Rotacja pracowników: 4 godziny w hałasie, 4 godziny w ciszy.

Wyznaczenie stref ciszy (tzw. „oazy akustyczne”) na halach.

3. Środki Ochrony Indywidualnej (ŚOI)

To ostatnia linia obrony.

Pułapka: Zbyt silne tłumienie. Jeśli kupisz najmocniejsze nauszniki dla pracownika w strefie 85dB, odetniesz go od sygnałów alarmowych i komunikacji. Powstaje zjawisko izolacji, które jest niebezpieczne.

Wskaźnik SNR (Single Number Rating): To wartość, o którą nauszniki obniżają poziom hałasu. Jeśli mamy 100dB, a nauszniki mają SNR=25, to do ucha dociera 75dB.

________________________________________

V. Studium przypadku: „Zemsta starej sprężarki”

Zakład: Średniej wielkości zakład obróbki metalu.

Problem: W hali zainstalowano nową sprężarkę, która generowała 89dB. Pracownicy dostali stopery, ale narzekali na bóle głowy i zmęczenie.

Analiza: Pomiary wykazały, że sprężarka generowała również infradźwięki (hałas niskoczęstotliwościowy), których stopery nie tłumią. Co więcej, obudowa sprężarki wpadała w rezonans z metalową konstrukcją antresoli.

Rozwiązanie:

1. Zastosowano wibroizolatory pod sprężarką (redukcja wibracji o 15dB).

2. Wybudowano lekką obudowę dźwiękochłonną z wełny mineralnej.

3. Zredukowano hałas do 78dB bez konieczności używania stoperów przez całą zmianę.

Efekt: Spadek absencji chorobowej o 12% w ciągu roku.

________________________________________

VI. Lista Kontrolna dla Służb Technicznych

[ ] Pomiary: Czy masz aktualne pomiary hałasu i wibracji? (Obowiązkowe co 2 lata, jeśli wyniki nie przekraczają 0,5 wartości NDN).

[ ] Konserwacja: Czy maszyny są regularnie smarowane? Brak smaru to często dodatkowe 5 – 10dB.

[ ] Dobór ŚOI: Czy nauszniki są dobrane do widma częstotliwości (metoda HML), czy tylko „na oko” według SNR?

[ ] Badania lekarskie: Czy lekarz medycyny pracy wykonuje audiometrię (badanie słuchu) przy każdej wizycie?

[ ] Narzędzia ręczne: Czy szlifierki mają systemy tłumienia drgań na rękojeściach?

________________________________________

VII. Podsumowanie

Hałas i wibracje to nie są uciążliwości – to agresywne czynniki fizyczne, które niszczą biologiczne struktury człowieka. Walka z nimi wymaga myślenia inżynierskiego (tłumienie u źródła) oraz dyscypliny organizacyjnej.

„W ciszy słyszymy najwięcej. Dbajmy o to, by nasi pracownicy mogli cieszyć się tą ciszą również na emeryturze.”

W kolejnych artykułach przyjrzymy się bliżej naturze dźwięku i wibracji. Zapraszamy do czytelni, link poniżej: „Wibrująca Rzeczywistość – Anatomia Hałasu” — Zespół Redakcyjny BHPInaczej.pl

Bibliografia:

• Dyrektywa 2003/10/WE w sprawie minimalnych wymagań w zakresie ochrony zdrowia i bezpieczeństwa dotyczących narażenia pracowników na ryzyko spowodowane czynnikami fizycznymi (hałasem).
• Dyrektywa 2002/44/WE w sprawie narażenia pracowników na ryzyko spowodowane wibracjami mechanicznymi.
• Rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 12 czerwca 2018 r. w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy.
• PN-EN ISO 9612:2025-11 – Akustyka – Wyznaczanie zawodowej ekspozycji na hałas.
• Augustyńska, D., Pośniak, M. (2016). Czynniki szkodliwe w środowisku pracy. Wydawnictwo CIOP-PIB.
• Koton, J. (2018). Wibracje mechaniczne. Pomiary i ocena na stanowiskach pracy. Wydawnictwo Naukowe PWN.